ورود ثبت نام

ورود به حساب کاربری

نام کاربری *
رمز ورود *
مرا بخاطر داشته باش

ایجاد حساب کاربری

گزینه های * دار الزامی می باشند.
نام *
نام کاربری *
رمز ورود *
تائیدیه رمز ورود *
نشانی پست الکترونیک *
تائیدیه نشانی پست الکترونیک *

چاقی

 افراد دارای اضافه وزن و چاق ، مستعد ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی ، افزایش چربی خون ، پرفشاری خون ، تنگی نفس ، دیابت ، نقرس ، سنگهای صفراوی ، درد مفاصل ، نارسایی کلیوی ، سکته های مغزی و برخی از سرطان ها و . . . میباشند.

 

شناسایی افراد در معرض خطر چاقی

 نمایه توده بدنی (BMI =Body Mass Index) به عنوان مناسب ترین ابزار برای شناسایی افراد بالای ۱۹ سال در معرض خطر اضافه وزن و چاقی شناخته شده است و عبارت است از وزن به کیلوگرم تقسیم بر مجذور قد به متر.

به عنوان مثال شخصی با وزن ۷۸ کیلوگرم و قد ۱۷۰ سانتیمتر دارای BMI معادل 9/26 است. بنابراین شخص دارای اضافه وزن است.

 

 

عوامل تغذیه ای موثر در بروز اضافه وزن و چاقی

مصرف زیاد قند و چربی : هر گرم قند ۴ کیلوکالری انرژی و هر گرم چربی ۲ برابر قندها یعنی ۹ کیلوکالری انرژی تولید میکند. اگر قندها و چربی ها بیش از میزان مورد نیاز مصرف شوند باعث اضافه وزن ، چاقی ، افزایش فشارخون و افزایش چربی خون میشوند. قندهای ساده مثل قند و شکر به سرعت جذب میشوند. اگر به صورت خالص مصرف شوند ، جز انرژی هیچ چیز دیگر ندارند ، اما قند ساده در میوه (نه آب میوه های صنعتی و حتی خانگی) با ویتامین ، مواد معدنی و فیبرها همراه است.

نشاسته ، قندهای مرکب اند که دیرتر از قندهای ساده جذب میشوند و ماده اصلی نان ، برنج ، ماکارونی هستند و در مصرف آنها نباید زیاده روی شود. هرچه سرعت جذب ، سرعت و شدت بالا بردن قند خون توسط نشاسته بالاتر باشد ، چاق کننده تر خواهد بود. بنابراین نشاسته سیب زمینی سریعتر از نان ، نشاسته نان سریعتر از نشاسته برنج و نشاسته برنج سریعتر از نشاسته حبوبات جذب میشود. بنابراین در برنامه غذایی باید این موضوع در نظر گرفته شود.

زنان در روزنباید بیش از ۱۰۰ کالری (۶ قاشقی چایخوری) و مردان نباید بیش از ۱۵۰ کالری (۹ قاشق چایخوری) شکر مصرف نمایند. منظور از این میزان ، قند و شکر استفاده شده در کل مواد غذایی مصرف شده در طول روز میباشد.

 

مصرف محدود فیبر : فیبر موجود در مواد غذایی به دو گروه محلول و نامحلول تقسیم میشوند. فیبرهای محلول در جو دوسر ، حبوبات ، میوه ها وجود دارند که سرعت جذب مواد مغذی و از جمله قندها و چربیها را کاهش میدهند و از اضافه وزن و چاقی پیشگیری میکنند. فیبرهای نامحلول در سبوس گندم ، نان و غلات سبوس دار و سبزیها وجود دارند و موجب تسهیل حرکات لوله گوارش و پیشگیری از یبوست میشوند. برای دریافت کافی فیبر مصرف روزانه ۵ بار میوه و سبزی (۴۰۰ گرم) و غلات سبوس دار مانند نان سنگک و استفاده از حبوبات در غذاها توصیه میشود.

 

پیشگیری و کنترل چاقی

 

  • وزن خود را در محدوده متعادل نگهدارید : در صورت اضافه وزن ، کاهش آن با هدف کم کردن ۱۰٪ وزن اولیه و به صورت کاهشی ۰/۵ تا ۱ کیلوگرم در هفته توصیه میشود.

 

  • فعالیت بدنی : ورزش متناسب با سن و شرایط جسمی را افزایش دهید تا به کاهش وزن کمک شایانی شود. فعالیت ورزشی ایروبیک (هوازی) با شدت متوسط حداقل ۵ روز در هفته به مدت ۳۰ دقیقه یا ورزش هوازی با شدت شدید به مدت 2۰ دقیقه ، ۳ روز در هفته توصیه میشود.

 

  • تنظیم برنامه غذایی و اصلاح رفتارهای غذایی : برای پیشگیری و کنترل چاقی ، کاهش مصرف مواد غذایی پرانرژی مثل کاهش مواد قندی ، چربی و روغن و تغییر شیوه زندگی توصیه میشود.

 

توصیه ها

 

  • عادات خوردن را تغییردهید. تعداد وعده های غذا را در روز افزایش و حجم هر وعده راکم کنید.

 

  • مصرف یک لیوان آب چند دقیقه قبل از صرف غذا به کاهش اشتها کمک میکند.

 

  • غذا را در ظرف کوچکتری کشیده و به آرامی بخورید. خوردن ماست کم چرب ، سبزی یا سالاد به سیر شدن شما کمک میکند.

 

  • انواع مغزها ( گردو ، فندق ، بادام و پسته ) میان وعده های مناسب برای تأمین پروتئین ، انرژی و برخی از مواد مغذی مانند آهن هستند و بهتر است به صورت خام مصرف کنید. در صورت استفاده از نوع بو داده ، نمک آن زیاد نباشد. مغزها هم مقدار زیادی چربی دارند و در خوردن آنها نباید افراط کرد.

 

  • نان های فانتزی مثل انواع باگت و ساندویچی کمتر مصرف کنید و در عوض نان های تهیه شده از آرد سبوسدار مانند نان جو و سنگک استفاده شود.

 

  • شیر و لبنیات مصرفی حتماً از انواع کم چرب و بدون چربی مصرف کنید (کمتر از 5/1 درصد چربی).

 

  • به جای استفاده ازسس سالاد از چاشنی هایی مثل : آب لیمو ، آب نارنج و آبغوره استفاده کنید.

 

  • سبزی هایی که حاوی کالری بسیار کم میباشند ( سبزی خوردن ، کاهو ، خیار ، گوجه فرنگی ، گل کلم و ساقه های کرفس ) برای جلوگیری از گرسنگی مصرف کنید.

 

  • روزانه در هر وعده غذایی به عنوان پیش غذا سوپ مصرف کنید زیرا باعث کاهش اشتها و احساس سیری میشود.

 

  • بجای نوشابه های گازدار با قند زیاد ( هر بطری ۳۰۰ میلی لیتری نوشابه در حدود ۲۸ گرم قند دارد. ) نوشیدنی های سالم تر مثل دوغ پاستوریزه و کم نمک و آب بهداشتی بنوشید.

 

  • مصرف یک قوطی نوشابه در روز به دلیل قند زیاد منجر به اضافه وزن حدود ۷ کیلوگرم در سال میشود.

 

  • جهت آگاهی از میزان قند ، نمک و چربی مواد غذایی آماده به برچسب روی بسته بندی آنها توجه کنید.

 

  • درمصرف مواد قندی خصوصاً قندهای ساده که در شیرینی ، شکلات ، مریا ، عسل و شربت ها وجود دارد ، حد اعتدال را رعایت کنید.

 

  • به جای استفاده از قند و شکر به همراه چای ، از خرما ، توت خشک ، انجیر خشک و سایر خشکبارها به مقدار کم استفاده نمایید.

 

  • غذا را بیشتر به شکل آب پز ، بخارپز کبابی یا تنوری مصرف کنید و از مصرف غذاهای پرچرب و سرخ شده پرهیز نمایید.

 

  • مصرف روغن را کاهش دهید. در صورتی که غذا را سرخ میکنید ، در مدت زمان کم ، فقط آن را با مقدار کمی روغن تفت دهید.

 

  • مصرف سوسیس ، کالباس ، خامه ، سرشیر ، چیپس ، پفک ، سس ها ، کله پاچه ، مغز ، دل و قلوه که حاوی مقادیر زیادی چربی هستند را در برنامه خود بسیار محدود کنید.

 

  • پوست مرغ و چربیهای قابل مشاهده گوشت و مرغ را قبل از طبخ جدا کنید و سعی کنید از گوشت کم چرب استفاده نمایید.

 

  • به هر بهانه ای فعالیت بدنی بیشتری انجام دهید مانند پیاده رفتن به محلی کار و خرید ، استفاده از پله به جای آسانسور ، زودتر پیاده شدن از تاکسی و اتوبوس یا پارک اتومبیل چند خیابان جلوتر و طی قسمتی از مسیر به صورت پیاده ، انجام کارهای باغچه و حیاط . . .

 

 

 

 

صدمات وارده به سر جزء جدی ترین شرایطی است که ما با آن روبه رو می شویم. بیمار اغلب گیج یا بیهوش است و این امر ارزیابی وضعیت او را مشکل میکند. مصرف الکل ، مواد مخدر و داروها ارزیابی و تشخیص را سخت تر میکند.

 

انواع صدمات سر

  • صدمات اسکالپ : این صدمه مانند سایر بافت های نرم بوده و دچار کوفتگی ، بریدگی ، خراشیدگی و کنده شدن میشود. اسکالپ به دلیل داشتن عروق زیاد در اکثر اوقات با خونریزی همراه است. این خونریزی باید با رعایت BSI با فشار مستقیم کنترل و بعد پانسمان شود.
  •  صدمات جمجمه : جمجه به دلیل کره ای و ضخیم بودن به طور کلی در صورت وسیع بودن ترومای وارده ، دچار تغییر شکل میشود.

 

انواع شکستگی جمجمه

  • شکستگی خطی(Liner)  : که در اثر ترومای تند ایجاد میشود.
  • شکستگی دپرس (Depresed) : این شکستگی در اثر ترومای کند و نافذ ایجاد میشود و طی آن قسمتی از استخوان جمجه به داخل فرو رفته و باعث آسیب مغز و لهیدگی مغزی میشود.
  • شکستگی مرکب :  که میتواند شکستگی خطی یا دپرس با هم به وجود بیایند و بسیار خطرناک است.

 

 

صدمات مغزی

  • ضایعات منتشر مغزی(Diffuse braine injury) :

در این حالت اختلالات و صدمه عصبی در اثر ضربه و نیروی وارده به شکلی منتشر میشود که باعث اختلال عملکردی مغز میشود.

 

  • ضایعات منتشر آکسونی(Diffuse Axonal injury) :

یک ضایعه نورولوژیک جدی و شدید است که عمدتاً در اثر ضربه چرخشی شلاقی شکل و در نتیجه جدا شدن میلین و پارگی آکسون های بلند به وجود می آید. با coma یا اغمای بیش از ۶ ساعت مشخص میشود.

 

  • تکان مغزی(Cerebral concussion) :

در این اختلال مغزی نیروی وارد شده باعث تکان خوردن شدید و ناگهانی مغز شده و در نتیجه اختلال موقت در فعالیت نرون ها از ناحیه سفید رنگ مغزی میشود. بیهوشی کوتاه مدت ( ۱ تا ۵ دقیقه ) بلافاصله بعد از تروما رخ میدهد و فرد قبل و بعد تروما را به خاطر نمی آورد و سوال میکند : اینجا کجاست؟ چه اتفاقی افتاده؟ من کجا هستم؟

در این حادثه بیمار ظرف چند دقیقه تا حداکثر ۶ ساعت به طور کامل بهبود مییابد. سر درد ، سرگیجه ، ترس از نور و اختلالات شخصیتی به مدت چند روز بروز میدهند که بعداً برطرف میشوند. این تروما در مشت زنی و کاراته معمولاً ایجاد میشود.

 

  • ضایعات موضعی مغزی(Focal Brain injury) :

در این اختلالات ضایعات مغزی بزرگ بوده و علاوه بر صدمات اولیه و موضعی مغز اختلالاتی مانند افزایش فشار داخل مغزی (ICP) و فتق مغزی باعث صدمات ثانویه میشوند.

 

 

ضایعات مغزی

 

  • کوفتگی مغزی (Cerebral contusion) :

در این نوع اختلال طی آسیب ، مغز لهیده میشود و خونریزی ظریف مغزی ایجاد میشود. طی ضربه به ناحیه فرونتال (پیشانی) در ناحیه فرونتال کوفتگی و در ناحیه تمپورال (گیجگاهی)با اکسی پیتال (پس سری) باعث پارگی عروق و خونریزی میشود.

 

  • خونریزی اپیدورال یا (Epi dural Hematoma ) :

طی ضربه بین جمجمه و پرده سخت شامه ، خونریزی و تجمع خون ایجاد میشود که منشأ آن خونریزی شریانی است که اکثراً در ناحیه تمپورال رخ میدهد. این خونریزی روی سخت شامه قرار دارد و به مغز فشار وارد میکند و به طرف داخل شکم میزند و مغز را تحت فشار قرار میدهد.

 ۳/۱ (یک سوم) این بیماران همان ابتدا بیهوش میشوند.

۳/۱ (یک سوم) اختلال هوشیاری به تدریج ظرف چند ساعت تا چند روز آینده ظاهر میشود.

۳/۱ (یک سوم) چند دقیقه تا چند ساعت بیهوش و سپس بهبودی ظاهر میشود و مجدداً چند ساعت تا چند روز به طرف کوما(Coma)  پیش میرود.

 

  • خونریزی ساب دورال یا زیر سخت شامه(Sub dura Hematama ) :

طی ضربه بین سخت شامه و لایه عنکبوتیه مغز ، خونریزی و تجمع خون ایجاد میشود که غالباً وریدی بوده و عوارض زیادی دارد.

 

منبع: وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی لرستان

مصرف بی رویه محصولات دخانی به ویژه قلیان در جوانان، نوجوانان، زنان و متاسفانه در برخی از محافل خانوادگی بزرگترین دغدغه متولیان سلامت در این زمینه را فراهم آورده است. همچنین با توجه به اینکه میزان مواجهه با دود در هر وعده مصرف قلیان معادل استعمال 100-80 نخ سیگار بوده و آلودگی تنباکوهای معطر به ترکیبات سرطان زای قطعی همچون بنزن، فلزات سنگین و نگران کننده تر، آلودگی تنباکو ها حین آماده سازی به برخی از مواد روانگردان این دغدغه را دو چندان ساخته است.

 

امروزه کنترل دخانیات در دستور کار مراکز توسعه پایدار تا سال 2030 میباشد. یکی از مؤثرترین وسایل برای کمک به پیشگیری و کاهش مرگ و میر زودرس از بیماریهای غیر واگیر (بیماریهای غیر ناقل) از جمله بیماریهای قلبی عروقی ، سرطان ها و بیماری مزمن انسداد ریوی و . . . . تقویت اجرای این کنترل در مورد دخانیات و در چارچوب کنوانسیون WHO هدف تمامی کشورها و دولتهای در حال توسعه و توسعه پایدار میباشد.

 

کنترل دخانیات علاوه بر کمک به دستیابی به اهداف جهانی ، موجب صرفه جوئی در هزینه های زندگی ، کاهش نابرابری های بهداشتی ، کنترل اثرات زیست محیطی نامطلوب در اثر رشد دخانیات ، تولید ، تجارت و مصرف است. کنترل دخانیات همچنین میتواند باعث کاهش چرخه فقر ، کمک به پایان دادن به گرسنگی ، ترویج کشاورزی پایدار ، رشد اقتصادی ، مبارزه با تغییرات آب و هوا . افزایش مالیات بر محصولات توتون و تنباکو و استفاده از آن برای تامین مالی پوشش بهداشتی جهانی و دیگر برنامه های توسعه دولتها باشد.

 

مردم می توانند در سطح فردی به ساخت یک جهان پایدار بدون دخانیات کمک کنند. این امر نه تنها اهتمام دولت ، که تلاش برای کنترل دخانیات از جانب مردم ، باترک عادت دخانیات یا به دنبال کمک در انجام این کار که به نوبه خود حفظ سلامت خود و همچنین افرادی که در معرض دود دست دوم ، از جمله کودکان ، سایر اعضای خانواده و دوستان را طلب میکند. بدیهی است که پول هزینه دخانیات به نوبه خود ، مورد استفاده برای دیگر کاربردهای ضروری از جمله خرید مواد غذایی سالم ، بهداشت و درمان و آموزش و پرورش کاربردهای وسیعتری خواهد داشت.

 

حدود 6 میلیون نفر در هر سال از مصرف دخانیات میمیرند که پیش بینی شده ، رشد آن به بیش از 8 میلیون تا سال 2030 در پی  استفاده از تنباکو میرسد. تهدیدی  برای هر فرد بدون در نظر گرفتن سن ، جنس ، نژاد ، زمینه های فرهنگی و آموزشی ، که چیزی جز رنج ، بیماری و مرگ برای خانواده ها و اقتصاد ملی آسیب پذیر به ارمغان نمی آورد.

استفاده از تنباکو باعث میشود که اقتصاد ملی صرف افزایش هزینه های مراقبت های بهداشتی و کاهش بهره وری شود. این بدترین نابرابری برای سلامت جامعه و باعث فقر شده که در پی آن طبقات ضعیف و کم درآمد مردم ، کمترین امکان استفاده از مواد غذایی ، آموزش و پرورش و بهداشت و درمان را خواهند داشت.

بعضی افراد حتی در فصل گرما احساس سرما می‌کنند و دمای بدنشان همیشه به طرز غیرعادی پایین است. این قبیل افراد احتمالاً تابستان‌ها از روشن بودن کولر در محل کارشان زجر می‌کشند. در ادامه ، چند مورد از علل احتمالی این وضعیت بیان میشود :


کم‌خونی
کم‌خونی ، یکی از شایع‌ترین عللی است که موجب می‌شود ، بعضی افراد دائماً احساس سرما کنند. این اختلال خونی بر اثر کمبود گلبول‌های قرمز خون ایجاد می‌شود که علاوه بر حمل اکسیژن در تنظیم دمای بدن نیز نقش دارد. سردی دست و پا ، خستگی ، تنگی نفس و سرگیجه از علائم بارز کم‌خونی به شمار می‌رود. کم‌خونی بنا به علل مختلف از جمله عوامل ژنتیک ، فقر آهن ، ابتلا به عفونت‌ و بیماری‌هایی نظیر سرطان یا مشکلات کلیوی  بروز می‌کند.


بی‌اشتهایی
بی‌اشتهایی از شایع‌ترین اختلالات تغذیه‌ای است که به علت کاهش فشار خون و متابولیسم موجب افت دمای بدن می‌شود.


بیماری رِینود

بیماری رینود ، موجب انقباض رگ‌های خونی و بروز علائمی مانند احساس سرما در انگشتان دست و پا می‌شود. این بیماری ممکن است بر اثر ابتلا به لوپوس ، سندرم تونل کارپ یا مصرف برخی داروهای خاص ایجاد ‌شود. قرارگیری در معرض هوای سرد نیز یکی دیگر از محرک‌‌های بروز این بیماری ذکر شده است.

فشار خون پایین

فشار خون پایین ، یکی دیگر از علل مرتبط با اختلال دمای بدن است که موجب می‌شود خون و در نتیجه اکسیژن کافی به اندام‌های بدن نرسد و فرد احساس سرما کند. ازجمله علائم فشار خون پایین ، که بی‌شباهت به علائم کم‌خونی نیست ، می‌توان به سرگیجه ، غش ، خستگی ، تهوع و تاری دید اشاره کرد. در خطرناک‌ترین نوع فشار خون خیلی پایین که شوک گفته می‌شود ، اندام‌های بدن به علت فقدان جریان خون آسیب جدی می‌بینند.


کم‌کاری غده تیروئید

کم‌کاری غده تیروئید که در گردن قرار دارد ، می‌تواند موجب اختلال دمای بدن شود. ابتلا به بیماری‌های خودایمنی و پرتو درمانی ، دو مورد از شایع‌ترین علل بروز کم‌کاری تیروئید هستند. سایر عوارض کم‌کاری تیروئید عبارتند از : خستگی ، فراموشی ، افسردگی ، خشکی پوست و یبوست. ترشح هورمون تیروئید توسط غده هیپوفیز در مغز تحریک می‌شود. بنابراین بخشی از عوارض کم‌کاری غده هیپوفیز مشابه عوارض ناشی از کم‌کاری غده تیروئید خواهد بود.


استرس
در مواقع استرس‌زا که بدن درگیر واکنش جنگ یا گریز می‌شود ، فرد ممکن است به علت هجوم جریان خون به اندام‌های اصلی و ضعیف‌تر شدن این جریان به اندام‌هایی مانند دست و پا احساس سرما کند.

کبد (جگر) اندام مهمی در بدن است که بدون آن ادامه حیات غیرممکن است. پانکراس (لوزالمعده) و کبد ، نقش مهمی در هضم و متابولیسم مواد غذایی به ‌عهده دارند. کیسه‌ صفرا نیز اگر چه اندامی مهم است ، ولی بدن به‌ خوبی خود را با فقدان آن ، تطبیق می‌دهد. آگاهی از ساختمان و عملکرد این اندام‌ها بسیار مهم و با ارزش است.کبد به وزن تقریبی ۱۵۰۰ گرم ، بزرگترین غده بدن است و دو لوب اصلی ، راست و چپ دارد.

کبد از دو منبع خونی تغذیه می‌شودکه شامل شریان کبدی ، که یک سوم خون کبد را تامین می‌کند و از آئورت منشاء می‌گیرد و ورید باب که دو سوم خون کبد را تامین می‌کند و خون گرفته شده از دستگاه گوارش را به آن می‌رساند. مجموعه ‌ای از مجاری صفراوی نیز در کبد وجود دارند که صفرا (که منشاء آن سلول‌های کبدی است) از طریق این مجاری خارج می‌شود. کبد قادر به تولید مجدد خود می‌باشد. وجود ۲۰- ۱۰ درصد از کل کبد برای ادامه‌ حیات کافی است ، ولی با خارج کردن آن از بدن ، مرگ در عرض ۲۴ ساعت اتفاق می‌افتد. کبد برای انجام بیشتر اعمال متابولیک بدن ضروری بوده و بیش از ۵۰۰ عمل مختلف را انجام می‌دهد.


کبد در بدن کارهای مختلفی را انجام می‌دهد که اصلی ترین آنها عبارتند از:

  • متابولیسم کربوهیدرات ، پروتئین و چربی ،
  • ذخیره و فعال کردن ویتامین‌ها و مواد معدنی ،
  • تبدیل آمونیاک به اوره ،
  • متابولیسم استروئیدها ،
  • عمل کردن به‌عنوان یک صافی برای محافظت در برابر سیل مواد مضری که به‌ خون سرازیر می‌شوند ،
  • تولید صفرا (نمک‌های صفراوی برای هضم و جذب چربی و ویتامین‌های محلول در چربی استفاده می‌شوند.) ،
  • تولید بیلیروبین ( محصول نهایی انهدام گلبول‌های قرمز که از طریق صفرا دفع می‌شود)

 

معمولاً وقتی مردم از سرطان کبد صحبت می‌کنند ، منظور آنها نوعی از سرطان است که در جای دیگری از بدن شروع شده است و سپس به کبد گسترش پیدا کرده است. به این وضعیت بیماری "متاستاتیک یا متاستاز" می‌گویند. کبد تا حدودی به خاطر جریان خون بالا یکی از شایع‌ترین مکان‌ها برای گسترش بدخیمی‌های احشایی به صورت متاستاز است. تومورهایی که در کولون ( روده بزرگ ) پانکراس ، معده ، ریه ، پستان یا جایی دیگر به وجود می‌آیند ، می‌توانند به کبد گسترش پیدا کنند و به فعالیت کبد آسیب وارد ‌کنند. بنابراین اغلب موارد سرطان کبد در واقع سرطان‌هایی هستند که در ارگان دیگری شروع شده و به وجود آمده است. سرطان‌ اولیه کبد معمولاً در ارتباط‌ با یک‌ بیماری‌ زمینه‌ای‌ در کبد مثل‌ "سیروز کبد" رخ‌ می‌دهد. این‌ سرطان‌ در هر دو جنس‌ به‌ وجود می‌آید ، اما در مردان‌ شایع‌تر است.

 

انواع مختلف سرطان اولیه کبد ، از سلول‌های مختلفی که کبد را تشکیل می‌دهند سرچشمه می‌گیرد. افراد مبتلا به آسیب‌های جدی کبدی ، احتمال بیشتری برای رشد سرطان کبد دارند. انوع اصلی سرطان اولیه کبد عبارتند از : کارسینوم هپاتوسلولار ، کلانژیوکارسینومای ، آنژیوسارکوما کبد ، هپاتوبلاستوما .

 

" سرطان کبد HCC "، که به نام هپاتوما نیز شناخته می‌شود ، رایج ترین نوع سرطان کبد است. حدود ۷۵ درصد از تمام سرطان‌های کبد از این نوع می‌باشد. این نوع سرطان ، در سلول‌های برجسته و غالب کبدی رشد می‌کند.  HCC می‌تواند از کبد به دیگر قسمت‌های بدن ، مانند لوزالمعده ، روده و معده گسترش یابد. احتمال وقوع HCC در افرادی که آسیب شدید کبدی دیده اند ، زیاد است.


" کلانژیوکارسینومای " ، معمولاً به نام سرطان مجرای صفرا شناخته می‌شود. این نوع سرطان در لوله‌های کوچک مجاری صفراوی در کبد رشد می‌کند. این لوله‌ها صفرا را برای هضم غذا به کیسه صفرا منتقل می‌کنند. سرطان مجرای صفرا حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از تمام سرطان‌های کبد را تشکیل می‌دهد. این سرطان می‌تواند هم در مجاری صفراوی داخل کبد و هم در بخش خارج کبدی مجاری صفراوی ایجاد شود.


"آنژیو سارکوما کبد " ، یک شکل نادر سرطان کبد است که در رگ‌های خونی کبد آغاز می‌شود. این نوع سرطان پیشرفت بسیار سریعی دارد. بنابر این معمولاً در مراحل پیشرفته تشخیص داده می‌شود.


" هپاتوبلاستوما " یک نوع بسیار نادر از سرطان کبد است. این نوع سرطان تقریباً همیشه در کودکان ، به ویژه کسانی که زیر سن سه سال هستند ، رخ می‌دهد. با انجام جراحی و شیمی درمانی ، آینده افراد مبتلا به این نوع سرطان می‌تواند بسیار امیدوار کننده باشد. هنگامی که هپاتوبلاستوما در مراحل اولیه تشخیص داده شود ، احتمال زنده ماندن شخص ، بالای ۹۰ درصد است.

اکثر افراد در مراحل اولیه سرطان کبد ، هیچ گونه علائمی ندارند. اگر کسی سابقه ابتلا به هپاتیت یا سیروز کبدی داشته باشد ، احتمال ابتلا به سرطان کبد در وی افزایش می‌یابد. علائم و نشانه‌های سرطان کبد عبارتند از :

  • تهوع و استفراغ ،
  • کاهش وزن بدون دلیل ،
  • کاهش اشتها ،
  • درد بالای شکم ،
  • ضعف عمومی و خستگی ،
  • ورم شکم،
  • تغییر رنگ پوست ،
  • زرد شدن چشم‌ها ،
  • تغییر رنگ مدفوع به سفید.

 

پزشکان هنوز مطمئن نیستند که چرا برخی از افراد سرطان کبد می‌گیرند. اما عوامل خاص شناخته شده ای را برای افزایش خطر ابتلا به سرطان کبد به شرح زیر معرفی کرده‌اند که عبارتند از :

  • سرطان کبد در افراد بالای ۵۰ سال شایع تر است.
  • حضور طولانی مدت عفونت هپاتیت B یا C می‌تواند به شدت آسیب کبد ایجاد کند.
  • هپاتیت از شخصی به شخص دیگر از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن فرد آلوده ، مانند خون و یا مایع منی منتقل می‌شود. همچنین ممکن است از مادر به فرزند در هنگام زایمان منتقل شود.
  • شما می‌توانید خطر ابتلا به هپاتیت B و C را با استفاده از مقاربت جنسی محافظت شده کاهش دهید. همچنین واکسن هپاتیت B نیز برای محافظت وجود دارد.
  • سیروز شکلی از آسیب کبدی است که در آن بافت سالم توسط بافت زخمی جایگزین می‌شود. کبد زخمی نمیتواند عملکرد درستی داشته باشد و در نهایت ممکن است به عوارض متعدد ، از جمله سرطان کبد منجر شود.
  • قرار گرفتن در معرض آفلاتوکسین یک عامل خطر برای ابتلا به سرطان کبد است. آفلاتوکسین یک ماده سمی تولید شده توسط یک نوع قارچ است که می‌تواند بر روی بادام زمینی ، غلات و ذرت رشد کند.
  • دیابت و چاقی نیز از عوامل خطر هستند. بدن افراد مبتلا به دیابت ، تمایل به اضافه وزن یا چاقی دارد. چاقی نیز می‌تواند باعث مشکلات کبدی شده و خطر ابتلا به سرطان کبد را افزایش دهد.
  • مصرف‌ قرص‌های‌ تنظیم‌ خانواده‌ (ضد حاملگی‌) ، استفاده‌ از استروییدهای‌ آنابولیک‌ توسط‌ بعضی‌ از ورزشکاران‌ برای‌ افزودن‌ بر حجم‌ عضلات ‌، مناطق‌ خاص‌ جغرافیایی‌ نیز به طور کلی از عوامل خطرناک ابتلا به بیماری سرطان کبد می‌باشد .

 

راه‌های درمان سرطان کبد متفاوت است و بستگی به برخی موارد دارد که شامل :

  • تعداد ، اندازه و محل تومور در کبد ،
  • میزان عملکرد کبد ،
  • آیا سیروز وجود دارد یا خیر؟ ،
  • آیا تومور به دیگر اندام‌های دیگر گسترش یافته است یا خیر؟

 

که در هر کدام از این شرایط ، طرح درمان خاصی مورد نیاز است. به طور کلی درمان سرطان کبد ممکن است شامل این موارد می‌شود که عبارتند از :

  • هپاتکتومی : " هپاتکتومی " جراحی است که در آن بخشی از کبد برداشته می‌شود. این جراحی معمولاً زمانی که سرطان تنها به کبد محدود شده است ، انجام می‌شود. با گذشت زمان ، بافت سالم باقی مانده مجدداً رشد کرده و جایگزین بخش از دست رفته می‌شود.
  • پیوند کبد : پیوند کبد به معنی جایگزینی کل کبد بیمار با یک کبد سالم از یک اهدا کننده است. پیوند تنها می‌تواند زمانی انجام شود که سرطان به اندام‌های دیگر گسترش نیافته باشد. برای جلوگیری از پس زدن پیوند ، بعد از عمل دارو تجویز می‌شود.
  • ریشه کنی (ابلیشن) : در روش ریشه کنی یا سوزاندن ، با استفاده از گرما یا تزریق اتانول سلول‌های سرطانی از بین می‌رود. این عمل با استفاده از بی حسی موضعی انجام می‌شود. درمان ریشه کنی می‌تواند برای افرادی که کاندید عمل جراحی یا پیوند هستند ، مفید باشد.
  • شیمی درمانی : شیمی درمانی یک فرم تهاجمی درمان دارویی است که سلول‌های سرطانی را از بین می‌برد. در این روش داروهای داخل وریدی تزریق می‌شود. در اغلب موارد ، شیمی درمانی به عنوان یک درمان سرپایی استفاده می‌شود. شیمی درمانی می‌تواند در درمان سرطان کبد موثر باشد، اما بسیاری از مبتلایان در طول درمان عوارض از جمله استفراغ، کاهش اشتها، و لرز را تجربه می‌کنند. شیمی درمانی همچنین می‌تواند خطر ابتلا به عفونت را افزایش دهد.
  • پرتو درمانی: در پرتو درمانی با استفاده از پرتوهایی با انرژی بالا ، سلول‌های سرطانی از بین می‌روند. این روش می‌تواند به صورت تابش پرتو‌های خارجی و یا به صورت پرتو درمانی داخلی استفاده شود. در تابش پرتو خارجی ، تابش به ناحیه شکم و سینه است. در پرتودرمانی داخلی از "کاتتر" برای تزریق رادیواکتیو به بخش کوچکی از شریان کبدی استفاده می‌شود. پس از تابش شریان کبدی ، رگ خونی که خون کبد را تامین میکند ، از بین می‌رود. این امر باعث کاهش میزان جریان خون به تومور می‌شود. زمانی که این شریان کبدی بسته می‌شود ، ورید‌های دیگر کبد را تغذیه می‌کنند.
  • درمان هدفمند : درمان هدفمند شامل استفاده از داروهایی است که برای ضربه زدن به سلول‌های سرطانی که آسیب پذیر هستند ، طراحی شده است. این داروها با قطع جریان خون به تومور باعث کاهش رشد تومور می‌شوند. سورافنیب (Nexavar) به عنوان درمان هدفمند برای افراد مبتلا به سرطان کبد مورد استفاده قرار می‌گیرد. درمان هدفمند برای افرادی که نامزد هپاتکتومی یا پیوند کبد هستند ، مفید نیست.
  • آمبولیزاسیون و: "Chemoembolization" اعمال جراحی هستند که برای مسدود کردن شریان کبدی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این جراحی‌ها مقدار جریان خون به تومور را کاهش می‌دهند.

 


همیشه نمیتوان ازایجاد سرطان کبد جلوگیری کرد اما با کاهش عوامل خطر می‌توان ریسک ابتلا را به حداقل رساند. این اقدامات عبارتند از :

  • تزریق واکسن هپاتیت B ،
  • جلوگیری از ابتلا به هپاتیت C،
  • کاهش خطر ابتلا به سیروزکبدی.

 


برای جلوگیری از ابتلا به هپاتیت C، هیچ واکسنی برای این نوع هپاتیت وجود ندارد اما شما می‌توانید خطر ابتلا به این عفونت را با انجام برخی اقدامات کاهش دهید که شامل :

  • عدم استفاده از سوزن مشترک در تزریق ،
  • داشتن رابطه جنسی محافظت شده ،
  • انجام خالکوبی و تاتو در مراکز معتبر و با لوازم استریل و یکبار مصرف

 


کاهش خطر ابتلا به سیروز کبدی با برخی مراحل امکان‌پذیر است که عبارتند از :

  • ورزش به مدت ۳۰ دقیقه حداقل سه بار در هفته می‌تواند به شما کمک کند وزن خود را حفظ کنید.
  • داشتن رژیم غذایی متعادل نیز برای کنترل وزن مهم است.
  • مطمئن شوید که پروتئین بدون چربی ، غلات کامل و سبزیجات و یا میوه به اندازه کافی مصرف میکنید.

بلاهایی که با مسواک نزدن سرتان می آید!!

افرادی هستند که با عجله و سرسری مسواک میزنند و یا اینکه خود را به مسواک زدن روزانه ملزم نمیدانند. اما این عمل باید هر روز و با اصول صحیح آن صورت بگیرد تا نه تنها دهان و دندانها بلکه کل بدن در سلامت بماند. در غیر این صورت بدن در معرض برخی مشکلات قرار میگیرد که شاید برایتان عجیب و باورنکردنی باشد.

عدم مسواک زدن روزانه باعث سکته قلبی میشود :

مسواک زدن روزانه و منظم باعث از بین رفتن باکتریهای موجود در دهان میشود. اگر هر روز مسواک نزنید و یا اینکه این کار را درست انجام ندهید ، این باکتریها میتوانند وارد جریان خون شده و به اعضای حیاتی بدن مانند قلب برسند. در این صورت این باکتریها روی پلاکهای آتروم (رسوبات چربی روی دیواره سرخرگ ها) جمع میشوند و خطر بروز سکته قلبی افزایش پیدا میکند.
قابل ذکر است افرادی که دچار بیماریهای پارادونتال هستند ، بیشتر در معرض خطر بیماریهای قلبی عروقی (سکته قلبی ، سکته مغزی و غیره) قرار میگیرند. بیماریهای پارادونتال ، زمینه عفونی (باکتریایی) دارند که بافتهای دندانی شامل لثه ها و استخوانها را درگیر و تخریب میکنند. گفتنی است که عکس این مسئله نیز صادق است. افرادی که سلامت دستگاه قلب و عروق شان حساس و آسیب پذیر است ، بیشتر در معرض خطر ابتلا به بیماریهای پارادونتال (بیماریهای عفونی دهان و دندان) قرار میگیرند.


عدم مسواک زدن روزانه باعث دردهای مفصلی میشود. :

سهل انگاری در مسواک زدن روزانه باعث میشود باکتریهای دهان وارد جریان خون شوند و زمینه را برای ایجاد آسیب در ناحیه مفاصل فراهم کنند. محققان در بررسیهای خود به این نتیجه رسیده اند احتمال آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) در افرادی که به بیماریهای عفونی لثه مبتلا هستند بسیار بالاتر است. برخی از باکتریهای عامل پارادونتیت (التهاب لثه ها و بافت استخوانی دندانها) آنزیمی تولید میکنند که اسید آمینه آرژینین را به سیترولین تبدیل میکند که برای بدن بیگانه است. سیستم دفاعی بدن در برابر این مولکول بیگانه شروع به تولید آنتی بادیهایی میکند که جزو علائم آرتریت روماتوئید (بیماری خودایمنی) محسوب میشوند. متأسفانه این بیماری تا حد زیادی فلج کننده است. گفتنی است خطر بروز پارادونتیت در افرادی که به آرتریت روماتوئید مبتلا هستند نیز بیشتر است.

 

عدم مسواک زدن روزانه ، خطر زایمان زودرس را بالا میبرد. :

 اگر باکتریهای موجود در دهان از طریق مسواک نزدن وارد جفت خانم باردار شوند ، خطر زایمان زودرس و تولد نوزادان کم وزن افزایش پیدا میکند. توجه کنید اکثر عوارض بارداری ، عفونی هستند. این عفونت ها از طریق واژن (مانند زگیل) و خون که باکتریها امکان ورود دارند ایجاد میشوند. به علاوه متخصصین بر این عقیده هستند که تغییرات هورمونی ، زمینه ساز خطرات بیماری پارادونتال میشود. این متخصصین به خانم های باردار توصیه میکنند که از روزهای اولیه بارداری به دندانپزشک مراجعه


عدم مسواک زدن روزانه باعث افزایش قند خون در دیابتی ها میشود. :

افرادی که به دیابت دچار هستند ، باید به طور روزانه و با دقت مسواک بزنند چون اگر باکتریهای موجود در دهان با مسواک زدن از بین نروند ، میتوانند بافتهایی که دندانها را محافظت میکنند تخریب نمایند. به این مشکل نیز بیماری پارادونتال گفته میشود.

با صبر و حوصله مسواک بزنید. نخ دندان را نیز فراموش نکنید. :

عفونت باکتریایی لثه مسئله کنترل قند خون در دیابتی ها را دچار مشکل میسازد. علاوه بر این باکتریها به ارگانهای دیگر که حتی از دهان نیز دورتر هستند سرایت کرده و خطر عفونت را تشدید میکنند. متأسفانه بدن افراد دیابتی کمتر در برابر درمان عفونتها واکنش نشان میدهد و زخمهای شان با سرعت کمتری ترمیم میشود. بنابراین این افراد علاوه بر دقت در مسواک روزانه ، باید هر شش ماه یکبار به دندانپزشک مراجعه کنند.


عدم مسواک زدن روزانه ، راه ورود باکتریها را باز میکند. :

داشتن دندان پوسیده امر رایجی است و راه ورود باکتریها میباشد. اگر به طور روزانه و صحیح مسواک نزنید ، باکتریها زیاد و آسیب رسان میشوند. مسواک باعث میشود که پلاک های دندان که حاوی باکتری هستند از بین بروند.

 

  • روزانه سه بار و هر با به مدت حداقل دو دقیقه مسواک بزنید تا مسواک به تمام قسمتهای دندانها برسد.
  • شاید در انتخاب مسواک برقی و مسواکهای معمولی شک داشته باشید. باید بدانید که هیچ کدام از این مسواکها مزیتی بر دیگری ندارند.
  • اگر بخشی از دندانها را به درستی مسواک نزنید ، پلاکها در آن قسمت انباشته میشوند و مشکل ایجاد میکنند. بنابراین مهم این است که با صبر و حوصله مسواک بزنید.
  • نخ دندان را نیز فراموش نکنید و به سلامت دهان و دندان هایتان اهمیت ویژه ای بدهید.

 

اولویت‌های خانوادگی :

مهمترین منبع استرس‌زا در روابط بیشتر زوج‌ها ، روابطی است که خارج از آن دو نفر است. والدینتان ، خواهر و برادرهایتان و دوستانتان را دست‌کم نگیرید. باید بدانید که وقتی به همسرتان «بله» گفته‌اید یعنی او را به همه آدم‌های دیگر مقدم کرده‌اید. خیلی از ازدواج‌ها فقط بخاطر همین ضعف در اولویت‌دهی دچار مشکل می‌شوند. هر کس آنها را سمتی می‌کشد بدون اینکه به سمت همدیگر کشیده شوند. زوج‌ها در ازدواج‌های سالم یاد می‌گیرند که همدیگر را به هرکس و هرچیز دیگر مقدم بدانند.

 

فقدان ارتباط کلامی :

این حقیقت دارد که زوج‌ها به طور متوسط فقط چند دقیقه در روز با هم ارتباط کلامی باکیفیت دارند. هرج‌و‌مرج زندگی خیلی راحت شما را درگیر خود میکند و باعث میشود ، نتوانید با همسرتان صحبت کنید. اما زندگی بدون ارتباط کلامی زندگی زناشویی موفقی نخواهد بود. سعی کنید برای حرف زدن با همدیگر وقت بگذارید.

 

استــرس :

اینکه استرس‌مان را سر همسرمان خالی کنیم کار بسیار ساده‌ای است. خیلی از ما عادت داریم تا وقتی پایمان را به منطقه آرامشمان یعنی خانه نگذاشته‌ایم همه چیز را در خودمان نگه داریم و بعد که وارد خانه شدیم منفجر شویم. زوج‌های سالم باید از استرسشان برای نزدیک‌تر شدن به هم و تکیه کردن به همدیگر استفاده کنند، حالا منبع این استرس هرچه که باشد ، از مشکلات مالی گرفته تا مشکلات کاری و بیماری.

 

تکنـولوژی :

اخیراً وبلاگ مردی را خواندم که تصمیم به طلاق گرفته بود ، فقط اینکه میخواست از تلفن ‌همراهش طلاق بگیرد. این یک واقعیت است. خیلی از ما همیشه و در همه حال این عامل خطرناک برهم ‌زننده روابط را همیشه با خودمان حمل می‌کنیم. خیلی از ما وقتمان را در دنیای مجازی پرهرج‌ومرج تکنولوژی و شبکه‌های اجتماعی تلف میکنیم ، بدون اینکه وقتی برای صمیمی‌تر کردن رابطه با همسرمان بگذاریم. پس تلفن‌هایتان را خاموش کنید ، تلویزیون را از برق بکشید و سعی کنید برای همسرتان وقت بگذارید.

 

خودخواهی :

ازدواج یک درس دائمی و بزرگ از خودخواه نبودن است و ما یا اجازه می‌دهیم که این تجربه ما را بهتر کند و یا تلخ‌تر میشویم. اینکه کسی را بر خودمان مقدم کنیم کار سختی است ، چون ذات ما طوری است که خودمان را به همه چیز و همه کس مقدم بدانیم.

هربار که به خودمان جواب مثبت می‌دهیم ، به ازدواجمان جواب منفی داده‌ایم ، زیرا ازدواج مرد درمقابل زن يا بلعكس نیست ، ما درمقابل من است.

 

نبخشیدن همدیگر :

بخشیدن و فراموش کردن یکی نیستند. وقتی نتوانیم این را بفهمیم ، ناراحتی‌هایمان را برای مدتی طولانی در خودمان نگه می‌داریم و این ناراحتی‌ها در آخر شروع به ویران کردن زندگی‌هایمان از داخل به بیرون میکنند. اما بخشش به معنی تبرئه کردن دیگران نیست ، به معنی آزاد کردن خودمان است برای اینکه اجازه دهیم خداوند که خود بخشاینده متعال است ، ما را التیام دهد.

 

با سپاس از : آذمین

فشار خون یا Blood Pressure از موارد ۴گانه علائم حیاتی میباشد.

فشاری كه در هر انقباض عضله قلب در اثر برخورد خون به ديواره سرخرگ وارد میشود را فشار خون مینامند كه توسط دستگاه فشار سنج قابل اندازه گيری است.

اختلاف بين درجه فشار سيستولی و دياستولی در تشخيص بيماريها و معالجه آن اهمیت خاصی دارد.

مقدار فشار خون به عواملی نظير سن ، جنس ، وزن بدن ، حالات روحی ، هيجانات و حالات فيزيولوژيك بدن بستگی دارد.

در سنين بالا بدليل تصلب شرايين (سفت وسخت شدن ديواره سرخرگها و شريانها) عروق ، مقاومت بيشتری از خود نشان میدهند در نتيجه فشار خون بالا میرود.

سموم نيز ممكن است باعث بالا رفتن فشار خون شوند.

انواع مختلفی دستگاه فشار سنج در بازار وجود دارد ، اما نوع جیوه ای و عقربه ای بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند.

 

روش اندازه گیری فشار خون :

  • ابتدا باید دقت کنید که دست بیمار را طوری قرار دهید که کف دست به طرف بالا قرار گرفته و ساعد هم سطح قلب قرار گیرد. چنانچه ساعد پایینتر از سطح قلب قرار گیرد فشار خون بیشتر و چنانچه بالاتر از سطح قلب قرار گیرد ، فشار خون کمتر نشان داده خواهد شد.

 

  • دستگاه فشار سنج را در محل صافی هم سطح بازوی بیمار قرار دهید. دقت کنید که درجه دستگاه در معرض دید خودتان باشد.

 

  • در صورت لزوم پیچ دستگاه را کاملاْ باز کنید تا هوای داخل بازوبند کاملاْ خارج شود.

 

  • بازوبند فشارسنج را در حدود ۲.۵ سانتیمتر بالاتر از آرنج دور بازوی بیمار پیچیده و دقت کنید که بازوبند شل یا خیلی محکم بسته نشود. دقت کنید که مرکز کیسه لاستیکی بازوبند فشارسنج درست روی شریان بازویی قرار گیرد.

 

  • پیچ دستگاه را ببندید و با دو انگشت سبابه و وسطی خود نبض براکیال (مچ دست) بیمار را یافته و دست خود را در محل نگهدارید.

 

  • در حالی که درجه دستگاه را نگاه میکنید ، با وارد آوردن فشارهای مساوی و یکنواخت بر روی پمپ ، هوا را وارد بازوبند کنید تا هنگامی که ضربان نبض در زیر انگشتان خود احساس نکنید. در این لحظه درجه دستگاه فشارسنج را به خاطر بسپارید . این درجه ، تخمینی از فشار سیستولی میباشد.

 

  • هوای بازوبند را خالی کنید و برای ۲-۱ دقیقه صبر کنید. این زمان انتظار موجب به جریان افتادن خون در ورید میشود. در غیر اینصورت افزایش کاذب در فشار خون سیستولی پدید می آید.

 

  • گوشی پزشکی (استئوسکوپ) را مستقیماْ روی پوست در محل نبض براکیال قرار دهید. تماس گوشی با لباس باعث ایجاد صدای مالشی میشود.

 

  • دیافراگم گوشی را با فشار انگشت شست و اشاره در محل ثابت نگهدارید.

 

  • بازوبند را از هوا پر کنید تا حدی که درجه دستگاه فشارسنج به ۳۰ میلی متر جیوه بیشتر از درجه ای که در اندازه گیری قبلی ، نبض در آن قطع شده بود ، افزایش یابد.

 

  • ضمن اینکه درجه دستگاه را به دقت نگاه میکنید ، به آهستگی پیچ را باز کنید و اجازه دهید تا هوا تدریجاْ (۳-۲ میلیمتر جیوه در ثانیه) خارج شود. اولین ضربه قوی نبض را که شنیدید ، شماره آنرا در نظر داشته باشید چون این میزان فشار سیستولی میباشد. افزایش یا کاهش سرعت خروج جریان هوا موجب اشتباه در اندازه گیری میشود.

 

  • خروج هوا را ادامه دهید تا صدای نبض دیگر در گوشی شنیده نشود. این شماره میزان فشار دیاستولی است.

 

  • پیچ دستگاه را به سرعت تا آخر باز کنید.

نکته : در صورت نیاز به اندازه گیری فشار خون از همان بازو برای مدت ۲-۱ دقیقه صبر کنید. 

 

* روش اندازه گیری فشارخون که در بالا ذکر شد یک روش اصولی است که از کتاب روشهای پرستاری بالینی (نوشته خانمها موسوی و عالیخانی) اخذ شده است. در هر مکانی بسته به شرایط حاکم و سلیقه پرستار یا پزشک ممکن است این روش کمی تغییر کند اما اصول سنجش فشار خون خارج از این چهارچوب نیست. 

 

منابع :

۱. روشهای پرستاری بالینی نوشته خانمها موسوی و عالیخانی

۲. سایت مرکز بهداشت و درمان دانشگاه تهران www.his.ut.ac.ir


 

صفحه1 از10